Mocking không phải là “làm cho test chạy được”. Nó là một quyết định kiến trúc: bạn cắt hệ thống ở đâu để kiểm tra phần còn lại, và bạn tin vào điều gì sau khi cắt. Bài này đi qua Mocking Dependencies với Moq và NSubstitute, nhưng trọng tâm là chỗ nào đáng mock, chỗ nào là bẫy, và hai thư viện khác nhau ở đâu khi bộ test của bạn đã lên vài nghìn case.
Trên .NET 10 LTS, cả hai thư viện đều ổn định và không có API breaking nào đáng lo trong vài năm tới. Vấn đề không còn là “dùng được không”, mà là “mock ở tầng nào thì test còn giá trị”.
Mục lục
Cập nhật 2026
- Moq 4.21.0 (BSD-3-Clause) là bản hiện hành; SponsorLink đã bị gỡ từ 2023, package không còn gửi dữ liệu máy dev đi đâu cả.
- NSubstitute 6.2.0 giữ nguyên mô hình record/replay; đây vẫn là lựa chọn mặc định an toàn cho dự án mới.
- xUnit v3 4.0.2 chạy trên Microsoft.Testing.Platform, có
TestContext.Current.CancellationToken; đừng trộn packagexunit2.x vớixunit.v3. - FluentAssertions 8.11 dùng Xceed Community License (miễn phí chỉ cho phi thương mại). Nếu team bạn là sản phẩm thương mại, dùng Shouldly 4.3 hoặc AwesomeAssertions.
Test double: stub, mock, fake, spy — đừng gọi tất cả là “mock”
Việc gọi mọi thứ là “mock” khiến bạn tranh luận sai. Năm loại test double có mục đích khác nhau:
- Dummy: object chỉ để lấp tham số, không được gọi tới. Nếu bị gọi, test nên nổ.
- Stub: trả về giá trị cố định cho một input, không kiểm tra gì. Đây là 80% nhu cầu thực tế.
- Spy: ghi lại lời gọi để bạn kiểm tra sau. Moq
Verifyvà NSubstituteReceivedlàm việc này. - Mock: object được lập trình kỳ vọng và tự báo lỗi khi kỳ vọng không đạt. Chỉ là mock theo nghĩa hẹp khi bạn assert tương tác.
- Fake: implementation nhẹ nhưng có hành vi thật (in-memory repository, hàng đợi trong bộ nhớ).
Hệ quả thực dụng: nếu bạn chỉ cần một giá trị trả về, hãy viết stub. Nếu bạn cần biết “có gửi email không”, hãy dùng spy/mock. Nếu bạn cần kiểm tra logic truy vấn, đừng mock — hãy dùng fake hoặc database thật trong container.
Moq 4.21.0: LINQ expression, Setup và Verify
Moq tạo proxy từ interface hoặc abstract class, cấu hình qua biểu thức LINQ. Ví dụ dưới đây là một SUT thật, không phải ví dụ đồ chơi:
// File: src/Identity/UserRegistrar.cs
public interface IWelcomeMailer
{
Task SendAsync(string email, string displayName, CancellationToken ct = default);
}
public sealed class UserRegistrar(IWelcomeMailer mailer, IUserRepository repository)
{
public async Task<Result> RegisterAsync(RegisterRequest request, CancellationToken ct)
{
var user = User.Create(request.Email, request.DisplayName); // chuẩn hoá email bên trong
if (!await repository.TryAddAsync(user, ct))
return Result.Conflict("email đã tồn tại");
await mailer.SendAsync(user.Email, user.DisplayName, ct);
return Result.Ok(user.Id);
}
}
Test dùng Mock<T>, lấy instance thật qua .Object:
// File: tests/Identity/UserRegistrarTests.cs
using Moq;
[Fact]
public async Task Register_sends_welcome_mail_to_normalized_address()
{
var repo = new Mock<IUserRepository>();
repo.Setup(r => r.TryAddAsync(It.IsAny<User>(), It.IsAny<CancellationToken>()))
.ReturnsAsync(true);
string? sentTo = null;
var mailer = new Mock<IWelcomeMailer>();
mailer.Setup(m => m.SendAsync(It.IsAny<string>(), It.IsAny<string>(), It.IsAny<CancellationToken>()))
.Callback<string, string, CancellationToken>((email, _, _) => sentTo = email)
.Returns(Task.CompletedTask);
var sut = new UserRegistrar(mailer.Object, repo.Object);
var result = await sut.RegisterAsync(
new RegisterRequest(" User@Example.COM ", "An"),
TestContext.Current.CancellationToken);
Assert.True(result.IsSuccess);
Assert.Equal("user@example.com", sentTo);
mailer.Verify(m => m.SendAsync("user@example.com", "An", It.IsAny<CancellationToken>()), Times.Once);
}
Đoạn code trên dùng xUnit v3 (TestContext.Current.CancellationToken); nếu team bạn còn ở xunit 2.9, truyền CancellationToken.None thay vào đó.
Ba chi tiết quan trọng trong đoạn trên:
It.IsAny<T>()nghĩa là “không quan tâm giá trị”. Dùng nó ởSetupthì hợp lý; dùng nó ởVerifycho tham số mà bạn thực sự quan tâm là tự vô hiệu hoá assertion.Callbackcho phép bắt giá trị thực tế rồi assert sau, thay vì nhồi cả logic vào một biểu thứcIt.Is<T>(...)khó đọc.Times.Oncechỉ nên dùng khi “gửi đúng một lần” là yêu cầu nghiệp vụ (chống gửi trùng), không phải để mô tả implementation hiện tại.
MockBehavior.Strict — dùng có chủ đích
var mailer = new Mock<IWelcomeMailer>(MockBehavior.Strict);
mailer.Setup(m => m.SendAsync(It.IsAny<string>(), It.IsAny<string>(), It.IsAny<CancellationToken>()))
.Returns(Task.CompletedTask);
// Mọi lời gọi chưa Setup sẽ ném MockException thay vì trả null/false im lặng.
Strict hữu ích khi bạn muốn chứng minh SUT không gọi thừa một dependency nguy hiểm (cổng thanh toán, API của đối tác). Nó cũng rất ồn khi interface có nhiều method và SUT chỉ dùng một. Mặc định MockBehavior.Loose trả về giá trị rỗng là lựa chọn tốt hơn cho hầu hết test.
NSubstitute 6.2.0: gọi thẳng method, không cần .Object
NSubstitute bỏ lớp Mock<T>: bạn gọi method trên substitute để “ghi” hành vi. Cùng kịch bản trên:
// File: tests/Identity/UserRegistrarNSubstituteTests.cs
using NSubstitute;
[Fact]
public async Task Register_sends_mail_once_with_normalized_address()
{
var repo = Substitute.For<IUserRepository>();
repo.TryAddAsync(Arg.Any<User>(), Arg.Any<CancellationToken>()).Returns(true);
var mailer = Substitute.For<IWelcomeMailer>();
string? sentTo = null;
mailer.When(m => m.SendAsync(Arg.Any<string>(), Arg.Any<string>(), Arg.Any<CancellationToken>()))
.Do(call => sentTo = call.Arg<string>());
var sut = new UserRegistrar(mailer, repo); // truyền trực tiếp, không .Object
await sut.RegisterAsync(new RegisterRequest(" User@Example.COM ", "An"),
TestContext.Current.CancellationToken);
Assert.Equal("user@example.com", sentTo);
await mailer.Received(1).SendAsync("user@example.com", "An", Arg.Any<CancellationToken>());
await mailer.DidNotReceive().SendAsync(
Arg.Is<string>(e => e != "user@example.com"), Arg.Any<string>(), Arg.Any<CancellationToken>());
}
Vài điểm cần nhớ: Arg.Any<T>() tương đương It.IsAny<T>(); Arg.Is<T>(predicate) tương đương It.Is<T>(...); Arg.Do<T>(action) là cách bắt tham số mà không cần Callback; và ReturnsForAnyArgs(...) là đường tắt cho “mọi tham số đều trả về cùng giá trị”.
Khác biệt thực tế lớn nhất không nằm ở cú pháp mà ở chỗ NSubstitute không có MockBehavior.Strict. Nó mặc định “nice”: trả về giá trị rỗng, không ném lỗi. Nếu bạn cần hành vi strict, phải tự viết assertion DidNotReceive() cho từng method — điều này thường tốt hơn là bật strict toàn bộ.
Chỉ mock ở ranh giới I/O, không mock DTO và domain logic
Quy tắc dễ nhớ: mock cái gì đó nằm ngoài tiến trình của bạn — HTTP, SMTP, message broker, filesystem, clock, payment gateway, repository. Còn record, value object, pure function, domain service thì dùng instance thật.
Ví dụ điển hình là HTTP client. Đừng mock HttpClient; hãy stub HttpMessageHandler và để IHttpClientFactory ráp vào:
// File: tests/Infrastructure/StubHttpMessageHandler.cs
internal sealed class StubHttpMessageHandler(Func<HttpRequestMessage, HttpResponseMessage> respond)
: HttpMessageHandler
{
protected override Task<HttpResponseMessage> SendAsync(
HttpRequestMessage request, CancellationToken ct)
=> Task.FromResult(respond(request));
}
// File: tests/Rates/FxRateClientTests.cs
var handler = new StubHttpMessageHandler(req =>
{
Assert.Equal("/v1/latest?base=USD", req.RequestUri!.PathAndQuery);
return new HttpResponseMessage(HttpStatusCode.OK)
{
Content = new StringContent("""{"base":"USD","rates":{"VND":25480}}""",
Encoding.UTF8, "application/json")
};
});
var services = new ServiceCollection();
services.AddHttpClient<IFxRateClient, FxRateClient>(c => c.BaseAddress = new Uri("https://fx.test"))
.ConfigurePrimaryHttpMessageHandler(() => handler);
using var provider = services.BuildServiceProvider();
var client = provider.GetRequiredService<IFxRateClient>();
var rate = await client.GetUsdVndAsync(TestContext.Current.CancellationToken);
Assert.Equal(25480m, rate);
Handler này dùng lại qua nhiều request, nên nếu stub của bạn có state (đếm lần gọi, trả lời khác nhau ở lần thứ hai) thì phải thread-safe. Và nhớ: stub HttpMessageHandler kiểm tra code của bạn, không kiểm tra được cấu hình DI của handler thật — đó là việc của integration test với WebApplicationFactory.
Ngược lại, đừng mock DbContext. Một Mock<DbContext> không mô phỏng SQL, không mô phỏng transaction, không mô phỏng unique index — test sẽ xanh trong khi production nổ. Với query phức tạp, dùng Testcontainers 4.16 + Respawn 7; với unit test hẹp, dùng repository interface và fake in-memory có chủ đích.
Over-specification: lỗi tốn kém nhất khi dùng mock
Test bắt đầu vỡ khi bạn refactor code mà nghiệp vụ không đổi. Nguyên nhân gần như luôn là verify quá chi tiết:
- Verify thứ tự gọi giữa hai dependency không có yêu cầu nghiệp vụ về thứ tự. SUT đổi thứ tự để tối ưu là test đỏ.
- Verify số lần gọi chính xác trên method nội bộ, ví dụ
Verify(r => r.GetById(...), Times.Once), trong khi điều bạn muốn là “kết quả đúng”. - Verify mọi argument bằng giá trị cụ thể khiến test thành bản sao của implementation, viết lại mỗi lần đổi format message.
- Setup dư: cấu hình 6 method nhưng test chỉ chạm 2. Đây là dấu hiệu SUT quá lớn hoặc dependency quá rộng.
Cách chữa: assert trên kết quả quan sát được (return value, state, một message được publish), và chỉ verify ở nơi dữ liệu rời khỏi hệ thống. Nếu bạn thấy mình verify 5 dòng cho một hành vi, hãy hỏi lại “nếu implementation này đổi mà nghiệp vụ không đổi, test có nên đỏ không?”.
Moq, SponsorLink và vì sao nhiều team chuyển sang NSubstitute
Tháng 8/2023, Moq 4.20.70 và 4.20.72 đóng gói SponsorLink — một cơ chế đọc hash email từ git config và gửi “sponsor status” ra ngoài. Việc này không làm hỏng API nhưng chạm đúng dây thần kinh của mọi pipeline build: một thư viện test chạm vào dữ liệu cá nhân của máy dev và gọi mạng trong lúc restore. Cộng đồng phản ứng mạnh, package bị gỡ khỏi một số mirror, và tác giả đã bỏ SponsorLink; Moq trở lại BSD-3-Clause thuần.
Hệ quả tồn tại đến nay: nhiều tổ chức có policy “không dùng package từng có telemetry ẩn” nên chuẩn hoá sang NSubstitute hoặc FakeItEasy 9.0. Moq 4.21.0 hiện không còn hành vi đó, nhưng nếu bạn làm trong môi trường bị audit dependency, NSubstitute là lựa chọn ít phải giải trình hơn.
Chọn Moq hay NSubstitute?
| Tiêu chí | Moq 4.21.0 | NSubstitute 6.2.0 |
|---|---|---|
| Cú pháp | Setup/Verify với lambda |
Gọi method trực tiếp, Returns/Received |
| Strict mode | Có, MockBehavior.Strict |
Không; phải assert bằng DidNotReceive |
| Kiểm tra argument | It.IsAny, It.Is, Callback |
Arg.Any, Arg.Is, Arg.Do |
| Hợp với | Team quen Arrange/Act/Assert tường minh, cần verify chặt | Team mới, test nhiều, muốn đọc ít dòng hơn |
Cả hai đều mock được class cụ thể, với điều kiện method/property là virtual hoặc abstract — nếu không, đó là tín hiệu thiết kế cần sửa, không phải giới hạn thư viện.
Fake thay vì mock: lựa chọn ít bị nhắc tới
Một fake repository trong bộ nhớ thường rẻ hơn một mock được cấu hình kỹ. Ví dụ, InMemoryUserRepository cài đặt IUserRepository bằng Dictionary<Guid, User> với cùng semantics unique-email sẽ cho bạn test đọc như kịch bản nghiệp vụ, không phải như danh sách lời gọi. Cái giá là bạn phải tự giữ fake khớp với implementation thật, và fake không kiểm chứng được SQL hay transaction. Với repository, tôi thường dùng fake; với cổng ra ngoài (email, thanh toán, broker), mock/spy rõ ràng hơn vì điều cần assert chính là “có gọi và gọi với tham số gì”.
Checklist trước khi viết mock tiếp theo
- Dependency này có nằm ngoài tiến trình (I/O) không? Nếu không, dùng instance thật.
- Test có assert được kết quả mà không cần
Verifykhông? Nếu có, bỏVerify. - SUT có nhận dependency qua constructor không? Nếu phải
newdependency bên trong, sửa SUT trước khi viết test. - Nếu test đỏ, bạn biết ngay lỗi ở đâu chưa? Nếu không, test đang kiểm tra quá nhiều thứ.
- Package test có nằm trong danh sách bị audit không? Kiểm tra trước khi thêm vào solution lớn.
Bước tiếp theo hợp lý là đi lên tầng tích hợp: mock chỉ trả lời “code của tôi gọi đúng chưa”, còn “hệ thống ráp với nhau có chạy không” cần database và HTTP thật.
Đọc tiếp trong series:



